RANGKUMAN MATERI BAHASA SUNDA KELAS 6

 

RANGKUMAN MATERI BAHASA SUNDA KELAS 6

 

1. Maca jeung Nulis (Teks Narasi/Dongéng) & Unsur Kebahasaan

A. Teks Narasi/Dongéng

Dongéng nyaéta salah sahiji wangun carita rékaan (fiksi) anu biasana sumebar sacara lisan, eusina loba ngandung pamohalan (teu asup akal), sarta boga sipat mangrupa carita lila (warisan ti karuhun).

Unsur-unsur Dongéng/Narasi:

1. Tokoh: Palaku nu aya dina carita (misalna: Si Kancil, Maung, jsb.).
2. Latar: Katerangan ngeunaan waktu, tempat, jeung suasana kajadian carita (misalna: di leuweung, pasosoré, di sisi walungan).
3. Amanat: Pesen atawa papatah nu hayang ditepikeun ku pangarang ka nu maca.
4. Galur (Plot): Runtuyan kajadian carita.

B. Kalimah Aktif jeung Pasif

• Kalimah Aktif: Kalimah anu subjekna ngalakukeun pagawéan. Cirina: predikatna (kecap pagawéan) ngagunakeun rarangken N- (ng-, ny-, m-, ng-).
• Conto: Budak maca buku. (Budak = Subjek)
• Kalimah Pasif: Kalimah anu subjekna dikenaan (kudu ngalaman) pagawéan. Cirina: predikatna ngagunakeun rarangken di- atawa ka-.
• Conto: Buku dibaca ku budak. (Buku = Subjek)

C. Kalimah Wawaran jeung Kalimah Tanya

• Kalimah Wawaran (Béja): Kalimah anu eusina méré beja atawa katerangan ngeunaan hiji hal. Diwangun ku subjek jeung predikat.
• Conto: Abdi tos réngsé ngerjakeun tugas.
• Kalimah Tanya: Kalimah anu eusina nanyakeun hiji hal atawa ménta katerangan. Cirina maké kecap pananya (saha, naon, iraha, di mana, naha, kumaha) jeung ditungtungan ku tanda tanya (?).
• Conto: Iraha anjeun badé dongkap?

 

2. Ragam Basa Sunda (Basa Loma jeung Basa Hormat/Lemes)

Ragam basa Sunda dibagi jadi dua, nyaéta:

Ragam Basa	Wangun / Kagunaan	Conto Kecap
Basa Loma	Basa sapopoé anu dipaké ka sasama atawa ka jalma anu geus dalit (akrab), sarta ka jalma anu leuwih ngora.	dahar, indit, balik, beuteung, kolot, nyeri
Basa Hormat (Lemes)	Basa anu dipaké pikeun ngahormat ka jalma anu leuwih dipihormat (kolot, guru, atasan) atawa anu kakara panggih.	Pikeun Sorangan (Dipaké ka diri sorangan/ngarendahkeun) - Neda, mulih, dongkap, tuang Pikeun Batur (Dipaké ka jalma nu diajak nyarita) - Tuang, angkat, mulih, sepuh

 

Conto Pameunteuan Kecap (Basa Loma → Lemes pikeun Sorangan → Lemes pikeun Batur):

• Dahar → Neda → Tuang
• Indit → Angkat → Angkat (Sami)
• Saré → Kulem → Kulem (Sami)
• Imah → Rorompok → Bumi

 

3. Babasan jeung Paribasa

Duanana mangrupa pakeman basa (basa anu geus matok sarta teu bisa dirobah) anu hartina lain harti saujratna.

Istilah	Ciri-ciri	Conto & Hartina
Babasan	Biasana ukur diwangun ku dua kecap, sarta geus matok. Hartina mangrupa watesan watek, pasipatan, atawa kaayaan jalma.	Hampang leungeun (Babari neunggeul/midangdam); Gedé hulu (Sombong); Amis budi (Céréwéd/béréhan ka batur).
Paribasa	Diwangun ku kalimah anu leuwih panjang, sarta ngandung papatah, piwuruk, atawa babandingan.	Aya jalan komo meuntas (Aya kahayang, kabeneran aya kasempetan); Kawas beubeur konténg (Miskin pisan, teu boga nanaon); Ulah ngukur baju sasieun awak (Ulah nyaruakeun pangalaman batur jeung pangalaman sorangan).

 

4. Pupuh jeung Kawih

A. Pupuh (Sekar Ageung)

Pupuh nyaéta wangun puisi tradisional Sunda anu kaiket ku aturan nu tangtu. Pupuh téh aya 17, dibagi jadi Sekar Ageung (gede) jeung Sekar Alit (leutik).

Pupuh Sekar Ageung (anu dipelajari di Kelas 6):

Pupuh	Jumlah Padalisan	Guru Wilangan & Guru Lagu	Watak (Eusi)
Kinanti	6	8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i	Ngagambarkeun rasa nungguan, deudeuh, atawa kanyaah.
Asmarandana	7	8i, 8a, 8é/o, 8a, 7a, 8u, 8a	Ngagambarkeun rasa asih, kadeudeuh, jeung kasatiaan.

 

• Guru Lagu: Sora vokal tungtung (huruf vokal terakhir) dina unggal padalisan.
• Guru Wilangan: Jumlah engang (suku kata) dina unggal padalisan.

B. Kawih

Kawih nyaéta wangun lagu Sunda bébas anu henteu kaiket ku aturan saperti pupuh (nyaéta henteu kaiket ku guru lagu jeung guru wilangan).

Unsur-unsur Kawih:

1. Téma: Poko pikiran atawa eusi utama dina kawih.
2. Nada/Laras: Wirahma jeung mélodi lagu.
3. Rasa: Perasaan panyajak (nu nulis kawih) anu hayang ditepikeun (misalna: sedih, bungah, sumanget).
4. Amanat: Pesen anu ditepikeun ngaliwatan eusi kawih.

 

5. Aksara Sunda (Lulugu/Baku)

Aksara Sunda baku dipaké pikeun nuliskeun basa Sunda kiwari.

A. Aksara Ngalagena (Konsonan Inti)

• Jumlahna aya 18 siki.
• Ngalagena mangrupa konsonan anu sacara inheren (sacara alami) ngandung sora vokal 'a'.
• Conto: ka, ga, nga, ca, ja, nya, ta, da, na, pa, ba, ma, ya, ra, la, wa, sa, ha.

·       Aksara Ngalagena nyaéta aksara konsonan anu geus ngandung sora vokal 'a' sacara inheren (sacara alami). Jumlahna aya 18 siki.

No.	Aksara Ngalagena	Dibaca
1.	ᮊ	Ka
2.	ᮌ	Ga
3.	ᮍ	Nga
4.	ᮎ	Ca
5.	ᮏ	Ja
6.	ᮑ	Nya
7.	ᮒ	Ta
8.	ᮓ	Da
9.	ᮔ	Na
10.	ᮕ	Pa
11.	ᮘ	Ba
12.	ᮙ	Ma
13.	ᮚ	Ya
14.	ᮛ	Ra
15.	ᮜ	La
16.	ᮝ	Wa
17.	ᮞ	Sa
18.	ᮠ	Ha

·       Catetan: Aksara Ngalagena ieu bakal robah sorana lamun dipasangan Rarangkén (tanda vokal) lianna (i, u, é, e, o, eu). Contona, ᮊ (Ka) lamun dipasangan Panyecek (titik luhur) jadi ᮠᮁ (Kang).

 

B. Aksara Swara (Vokal Mandiri)

• Jumlahna aya 7 siki.
• Dipaké pikeun nuliskeun vokal anu nangtung sorangan tanpa aya Ngalagena.
• Vokal Swara: a, i, u, é (peto), e (pepet), o, eu.

·       Aksara Swara nyaéta aksara anu ngalambangkeun sora vokal sarta bisa nangtung sorangan (mandiri) dina kecap. Biasana dipaké pikeun nuliskeun kecap serepan ti basa deungeun atawa kecap panyeluk anu dimimitian ku sora vokal. Jumlahna aya 7 siki.

No.	Aksara Swara	Dibaca
1.	ᮃ	A
2.	ᮄ	I
3.	ᮅ	U
4.	ᮆ	É (E Peto)
5.	0	E (E Pepet)
6.	ᮇ	O
7.	ᮈ	Eu

·       Catetan: Aksara Swara (Vokal Mandiri) ieu béda jeung sora vokal dina Aksara Ngalagena (Konsonan Inti) anu dirobah ku Rarangkén (tanda vokal tambahan).

C. Rarangkén (Tanda Baca Vokal Tambahan)

Rarangkén dipaké pikeun ngarobah sora vokal 'a' dina Ngalagena.

• Conto: Aksara ka → mun ditambah Pamepet (di luhur aksara) jadi ke.

Rarangkén dibagi jadi tilu kelompok utama:

1. Rarangkén Luhur (Ditulis di luhureun Aksara)

No.	Rarangkén	Ngaran	Fungsi	Conto (tina ᮊ - ka)
1.	◌ᮤ	Panghulu	Ngarobah sora 'a' jadi 'i'	ᮊᮤ (Ki)
2.	◌ᮦ	Pamepet	Ngarobah sora 'a' jadi 'e' (pepet)	ᮊᮦ (Ke)
3.	◌ᮩ	Panéngél	Ngarobah sora 'a' jadi 'é' (peto)	ᮊᮩ (Ké)
4.	◌ᮀ	Panyecek	Nambahkeun konsonan 'ng' di ahir engang	ᮊᮀ (Kang)
5.	◌ᮁ	Panglayar	Nambahkeun konsonan 'r' di ahir engang	ᮊᮁ (Kar)

2. Rarangkén Handap (Ditulis di handapeun Aksara)

No.	Rarangkén	Ngaran	Fungsi	Conto (tina ᮊ - ka)
6.	◌ᮥ	Panyuku	Ngarobah sora 'a' jadi 'u'	ᮊᮥ (Ku)
7.	◌ᮢ	Panyiku	Nambahkeun sora 're' (R-Pepet)	ᮊᮢ (Kre)
8.	◌ᮣ	Pamingkal	Nambahkeun sora 'le' (L-Pepet)	ᮊᮣ (Kle)

Ekspor ke Spreadsheet

3. Rarangkén Sajajar (Ditulis sajajar jeung Aksara)

No.	Rarangkén	Ngaran	Fungsi	Conto (tina ᮊ - ka)
9.	◌ᮧ	Panolong	Ngarobah sora 'a' jadi 'o'	ᮊᮧ (Ko)
10.	◌ᮡ	Panyora	Nambahkeun sora 'ya'	ᮊᮡ (Kya)
11.	◌ᮬ	Panyawa	Nambahkeun sora 'wa'	ᮊᮬ (Kwa)
12.	◌᮪	Pamaéh	Ngaleungitkeun sora vokal 'a' (nyieun konsonan maot/mati)	ᮊ᮪ (K)

Ekspor ke Spreadsheet

Conto Penggunaan: Lamun urang rék nulis kecap "Dina":

• Dimimitian ku Aksara Ngalagena Da (ᮓ)
• Ditambah Rarangkén Panghulu (◌ᮤ) → jadi Di (ᮓᮤ)
• Ditambah Aksara Ngalagena Na (ᮔ)
• Ditambah Rarangkén Panolong (◌ᮧ) → jadi No (ᮔᮧ)

Maka, "Dina" ditulis: ᮓᮤᮔᮧ